Vangaveltur um siðferði og trú

Af hverju láta margir trúaðir eins og þeir hafi eitthvað sem trúlausir hafa ekki þegar að siðferði kemur?

William Craig Lane, trúar-spekingur, segir til dæmis, og er fúlasta alvara, að hann viti vel að trúlausir séu ágætir, en þá skorti nú samt algildan siðferðilegan grunn af einhverju tagi - greyin. Blessuðum manninum láist náttúrulega að nefna að það skortir trúaða líka og við því öll í sömu sporum hvað þetta snertir.

Eða er það ekki?

Hvaða algildu skilaboð hafa trúaðir fengið frá guði sínum? Það geta allavega ekki verið þau skilaboð að ekki megi drepa, pína, brenna, stela, svelta, nauðga og mismuna, því allt þetta hefur verið gert í massavís um allan heim í nafni trúarbragða og það fer bara eftir tíðaranda og aðstæðum hvort það er þessi eða hinn minnihlutahópurinn sem verður fyrir barðinu á ráðandi trúarhóp, hvort sem um kristni eða eitthvað annað er að ræða.

Ekkert hefur heldur gengið að sýna fram á að trúaðir fremji síður glæpi og þess má geta að nýleg rannsókn bendir til þess að gríðarlegur meirihluti kaþólskra Bandaríkjamanna sé algjörlega á öndverðu meiði við óskeikulan páfann hvað öll helstu vafamál snertir. Svo hvar endurspeglast þessi trausti algildi siðferðisgrundvöllur í hegðun trúaðra? Hvað bendir til þess að hann sé yfirhöfuð til staðar?

Það má finna mótsagnarkenndar upplýsingar um nánast alla mannlega hegðun í biblíunni, hvort sem nýja testamentið er skoðað eitt eða það gamla tekið með, og þeir sem vilja þrátta og halda öðru fram demba sér jafnan af kostulegri blindni í að fullyrða að þeirra persónulega túlkun á biblíunni sé sú rétta, hvað sem túlkunum annarra líður. Augljóslega eru það þó ekki sérlega algild og fín skilaboð frá guði sem allir trúaðir geta hreykt sér af þegar aðeins útvöldum er gefið að ramba á "rétta" túlkun og sú túlkun er ekki einu sinni nægilega almenn meðal trúaðra til að hægt sé að greina hegðun þeirra frá hegðun trúlausra.

Málið er einfalt. Ef skilaboðin eru ekki skýrari en svo að menn geta hikstalaust snúið friðarboðskapnum upp í heróp og kærleiksboðorðinu upp í forpokað og spillt kirkjuveldi, þá er ekki um sérlega algild eða tímalaus skilaboð að ræða, hvað þá sérlega "rökréttan" grunn. Og ef skilaboðin eru ekki ljós og taka auk þess sífelt breytingum, sbr. viðhorf til samkynhneigðra, þá er allt tal um siðferðisgrundvöll trúaðra hjóm eitt, eða svo gott sem.

Eingyðistrú er auk þess ekki eilíft fyrirbrigði, heldur fremur nýlegt (2-3.000 ár). Trúarbrögð mannkynsins hafa fyrir það oft á tíðum verið svo ólík trúarbrögðum samtímans að orðið "trúarbrögð" getur á köflum talist rangnefni fyrir þá hegðun eða menningu sem um ræðir. Forfeðradýrkun og helgisiðir henni tengdir hafa oft átt sáralítið sameiginlegt með frumspekilegri eingyðistrú og því hæpið að tala, eins og sumir gera, um að öll siðfræði sé sprottin af trú á "Guð", það þarf þá a.m.k. að taka fram að um afskaplega ólíka hugmyndafræði var að ræða og að orðið guð með stóru G sé málinu óviðkomandi.

Margt trúfólk mætti alveg taka sig taki hvað þetta snertir. Siðgæðisgrundvöllur kristninnar er einfaldlega óttalega keimlíkur þeim almennu hegðunarreglum sem gilda í öllum samfélögum heims óháð trúarbrögðum og er líklega bara almenn félagsleg skynsemi. Líklega kostar það bara minni orku að semja um frið og spekt innan hópa en að gera það ekki. Slík hegðun er því praktísk og náttúruleg fyrir kvikindi af okkar stærð og greind og eingetnir menn og talandi runnar koma málinu ekkert við - nema kannski sem verkfæri til að flytja félagslega þekkingu milli kynslóða.

Ætli þetta sé nú ekki bara nokkurn veginn svona einfalt? Það hugsa ég.

Athugasemdir

[Davíð Bergmann Davíðsson, 3.4.2011 kl. 17:32]

þetta eru góðar pællingar hjá þér

[Arnar, 4.4.2011 kl. 10:12]

Þetta meinta betra siðgæði trúaðra er nú óttalega ómerkilegt.  Um leið og einhver trúaður fremur eitthvað frekar ósiðlegt þá segja allir hinir trúuðu að hinn hafi nú bara ekki verið nógu trúaður.

Ef hið trúarlega siðgæði er ekki nóg til að halda mönnum siðprúðum, hvaða gagn er þá í því?

[Kristinn Theódórsson, 4.4.2011 kl. 10:17]

Takk fyrir það, Davíð.

Sæll Arnar. Já, þetta sem þú ert að tala um hefur maður ótal oft heyrt trúfólk segja. Þetta þýðir náttúrlega að góðmennska og það ástand að trúa eru nánast einn og sami hluturinn, en það að aðhyllast trúarbrögð og mæta í krikju eitthvað allt annað.

Eins og svo oft gengur trúartungutakið út á að gera orðin merkingarlaus.

[Svanur Sigurbjörnsson, 5.4.2011 kl. 11:57]

Þrælfínt yfirlit hjá þér.  Trúarbrögð einnar aldar verða gjarnan að athlægi þeirrar næstu, jafnvel þó að um sé að ræða kristni og kristni.  Nú er svo komið að það er bara einhver smá kjarni sem er nothæfur í mörgum af þessum gömlu trúarritum.  Hitt er úrelt og fylgjendur trúarinnar löngu hættir að nota sem viðmið. 

[Arnar, 6.4.2011 kl. 12:00]

Siðferðislegur boðskapur biblíunar er hefur náttúrlega ekkert gildi þegar trúaðir lýsa því yfir að það sem guðinn þeirra fyrirskipaði á sínum tíma hafi bara verið fyrir þá Ísraelsmenn sem voru uppi þá.  Nú gilda sko allt aðrar reglur þótt ekkert hafi bólað á nýjum tilskipunum frá guðinum.

[Egill Óskarsson, 6.4.2011 kl. 17:22]

Það er nú einmitt eitt atriði sem ég á erfitt með að skilja í málflutningi Mofa og Svans G. Þeir láta eins og siðaboðskapur trúarbragða sé meitlaður í stein en það er hins vegar augljóst að a) í nær öllum þekktum trúarbrögðum er að finna hluti sem við myndum seint tengja við gott siðferði og b) túlkanir á siðaboðskapnum hafa alveg ótrúlega mikin tendens til þess að ríma algjörlega við gildi þess sem túlkar og breytingar á þeim haldast ótrúlega vel saman við tíðarandann.

Hvernig er hægt að afneita þessu? 

[Mofi, 12.4.2011 kl. 10:24]

Kristinn
Hvaða algildu skilaboð hafa trúaðir fengið frá guði sínum? Það geta allavega ekki verið þau skilaboð að ekki megi drepa, pína, brenna, stela, svelta, nauðga og mismuna, því allt þetta hefur verið gert í massavís um allan heim í nafni trúarbragða

Kristnir og gyðingar hafa fengið algildan siðferðis boðskap frá Guði:

^{3. Mósebók 19
18}Þú skalt ekki hefna þín á löndum þínum. Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig

Og síðan útskýrði Jesú hver náungi manns væri í Lúkasi 10, versi 25 til 37.

Þú upplifir skiljanlega dóma Guðs sem brot á þessu en ég lít á þá sem örfá tilfelli þar sem Guð ákveður að grípa inn í og stöðva vont fólk frá því að gera hræðilega hluti.  Ég upplifi þetta alltaf þannig að í einni setningunni þá heimta guðleysingjar að Guð stöðvi illskuna, komi í veg fyrir t.d. að fólk brenni börn lifandi en síðan þegar Guð gerir það þá segja guðleysingjar að Guð sé vondur.

Auðvitað eru síðan trúarbrögð gífurlega mismunandi, þær þjóðir sem voru að brenna börn lifandi í kringum Ísrael sem Guð síðan dæmdi trúðu á einhverja guði og höfðu sín trúarbrögð en þau trúarbrögð voru bara virkilega slæm.